مهندسی صنایع

مهندسی صنایع

مهندسی، شامل كاربرد روشهای تجزیه و تحلیل اصول فیزیكی برای تبدیل موادخام و سایر منابع به فرمی كه رضایت و احتیاجات آدمی را تامین كند، میباشد.

با پیشرفت علم و تكنولوژی و تعامل این دو با هم، تخصصها و گرایشهای مختلف مهندسی بوجود آمده اند. در این ارتباط مهندسی صنایع رشته نسبتاً جدید است كه ضمن برخورداری از مفهوم كلی مهندسی، حوزه های كاری فراتری را در مقایسه با سایر رشته ها مورد توجه قرار می دهد. نوشته حاضر سعی دارد مطالبی را جهت آشنایی با مهندسی صنایع در قالب سر فصل های ذیل ارائه نماید:

مهندسی صنایع چیست؟

تاریخچه مهندسی صنایع.

اهمیت مهندسی صنایع.

اصول فكری و دیدگاهها در مهندسی صنایع.

زمینه های فعالیت مهندسی صنایع.

مهندسی صنایع چیست؟

مهندسی صنایع عبارت از كاربرد اصول و تكنیك هایی به منظور بهبود، طراحی و نصب سیستمهایی شامل انسان، مواد، اطلاعات، انرژی و تجهیزات برای فراهم آوردن امكان تولید كالاها و ارائه خدمات بشكل كارا و مطلوب می باشد.

برای بررسی، ارزیابی و كاربرد این سیستمها، دانش و مهارتهای علوم ریاضی، علوم فیزیكی و علوم اجتماعی به همراه فنون و تكنیكهای طراحی مهندسی مورد نیاز است. فعالیتهای مهندسی صنایع همانند پلی است كه ارتباط بین اهداف مدیریت و عملكرد عملیاتی سازمان را ایجاد مینماید.

مهندسان صنایع بیشتر درگیر افزایش بهرهوری در مدیریت منابع انسانی، روشها و تكنولوژی هستند و حال آنكه سایر رشته های مهندسی بیشتر درگیر ماهیت فنی فرایندها و فراوردهها میباشند. در واقع مهندسی صنایع تنها رشته مهندسی است كه عامل انسان یكی از مولفه های اصلی سیستمهای مورد مطالعه آن را تشكیل میدهد. در نتیجه مهندسان صنایع در تیمهای میان رشته ای برای امور برنامه ریزی، نصب و كنترل و بهبود فعالیت های موسسات به خدمت گرفته می شوند. این فعالیت ها ممكن است فعالیت های تولید، نوآوری در محصولات، ارائه خدمات، حمل و نقل و جریان اطلاعات سازمانی را شامل شود. با توجه به مطالب فوق، مهندسان صنایع بستر لازم برای تعامل تخصصهای مختلف و كار گروهی را به بهترین وجه ایجاد نموده و در نتیجه امور طرح، برنامهریزی، اجرا و نظارت بر عملكرد نظامهای تولیدی خدماتی بشكل منسجمتر انجام میشود و در نهایت انسجام امور به بهبود مستمر در جهت سهولت كارها، راحتی كاركنان، كاهش هزینه ها، ارتقا كیفیت و جلب رضایت مشتریان منجر می شود...

تاریخچه مهندسی صنایع

اولین جرقه های پیدایش مهندسی صنایع بعنوان یك تخصص با آغاز انقلاب صنعتی در ابتدای قرن 19 زده شد. انقلاب صنعتی كه با ظهور اختراعات جدید خصوصاً در صنعت نساجی و اختراع ماشینبخار آغاز شد، باعث بكارگیری نیروی انسانی بیشتر و افول صنایع كوچك دستی شد. با گسترش كارخانجات، نیاز به مدیریت و تفكر مدیریتی بیش از پیش احساس شد. افراد بسیاری در جهت ارتقا كیفیت محصولات تلاش كردند. آدام اسمیت، پدر علم اقتصاد پیشنهاد تقسیم كار را داد. وی بیان كرد كه میتوان با تقسیم كار در كارخانه پیچسازی نتیجه كار را به مقدار زیادی بهبود بخشید. به موازات اختراعات و نوآوری در فرایندها، روش های حسابداری و هزینه یابی گسترش یافتند. روشهای تحلیل علمی، آزمایشات و اثباتهای علمی در طراحی و ساخت ابزارآلات و ماشینها بكار گرفته شد و در نتیجه، اثرگذاری این تحولات در تفكر سازمانی مدیریت موجب شد مدیریت علمی به عنوان یك نگرش و روش حرفهای مطرح شود. اولین تلاش برای علمی شدن مدیریت از آمریكا شروع شد. در سال 1881 فردریك تیلور پدر مدیریت علمی، اندیشه های خود را توسعه داد. فرانك گیلبرت و همسرش لیلیان در جهت مطالعه كار با بررسی حركات توانستند ابزار جدیدی را ابداع كنند. همچنین آنان به مسائل روانشناسی و انگیزه های انسانی توجه نمودند. عملكرد پرداخت پاداش و نتایج قابل قبول آن توسط امرسان ایجاد و توسعه یافت. مجموعه فعالیتهای تیلور و هم عصرانش برای فرموله كردن اصول اساسی به عنوان روشهای علمی مدیریت متمركز شده بود كه این فعالیتها به زودی تحت عنوان مدیریت علمی شناخته شد.

كار این افراد توسط انجمن مهندسین مكانیك آمریكا ارج نهاده شد و عرصه برای فعالیت تیلور و همفكرانش توسط این انجمن ایجاد شد. در سال 1912 انجمنی برای ارتقا و رشد مدیریت بنا نهاده شد كه در سال 1915 انجمن تیلور نام گرفت. این انجمن از سال 1934 با عنوان انجمن مهندسی صنایع فعالیت خود را ادامه داد. در این دوران مدیران علمی دارای تحصیلات مهندسی بودند و بسیاری خود را مهندس صنایع قلمداد میكردند و گروهی نیز در حیطه مدیریت به عنوان مشاوران مدیریت مطرح بودند. بتدریج مواد درسی و مدرك مهندسی صنایع و برنامه های مربوطه مورد توجه قرار گرفت و در نهایت دانشكدههای مهندسی صنایع ایجاد و توسعه یافتند.

اهمیت مهندسی صنایع

مرور توانمندیها و خدمات مهندسی صنایع نقش و اهمیت مهندسی صنایع را بوضوح بیان میكند. امروزه حیات اقتصادی سازمانها و موسسات تولیدی و خدمات در بازار رقابتی شدید جهانی به استفاده بهینه از منابع در دسترس وابسته است. عموماً منابع در دسترس شامل مواد، منابع انسانی، ماشینآلات (شامل تجهیزات، لوازم جانبی، امكانات مورد نیاز شامل فضا و انرژی و ...)، منابع اطلاعاتی و منابع مالی طبقه بندی میشوند. ایجاد و نگهداری منابع یاد شده هزینه هایی را برای سازمان به دنبال دارد. هزینه تمام شده واحد محصول هر موسسه متأثر از نحوه به كارگیری این منابع است. هر شركت تولیدی یا خدماتی كه بتواند هزینه های خود را به حداقل ممكن برساند و به بیانی دیگر توانایی استفاده بهینه از منابع را در تمام اركان سازمانی خود ایجاد نماید یا حاشیه سود بیشتری به دست خواهد آورد و یا قادر خواهد بود كه قیمتهای فروش خود را با حفظ حاشیه سود قبلی، كاهش دهد. این بدان معنی است كه قدرت رقابتی موسسه مذكور در بازار افزایش مییابد. با توجه به تحولات اقتصاد جهانی قدرت رقابتی شرط اساسی موفقیت در كسب و كار نوین محسوب میشود. در كنار این مسائل، توجه به نوآوریها و ارتقا كیفی محصولات و خدمات كه از طریق تلاش برای یافتن طرحهای بهبود یافته و همچنین تحول در فرآیند كسب و كار نیز بقا و رشد موسسات را در پی خواهد داشت. با توجه به مراتب فوق اگر ضرورتها و نیازمندیهای رسیدن به امور مذكور را با تكنیكهای مهندسی صنایع تطبیق دهیم مشاهده میشود كه مهندسی صنایع ابزار لازم برای حصول اهداف سازمانی را بطور فراگیر و سیستماتیك فراهم می آورد و این نشانگر نقش و اهمیت بالای مهندسی صنایع بعنوان موتور محرك حركت سازمانهای امروزی است.

اصول فكری و دیدگاهها در مهندسی صنایع

اساس مهندسی در هر گرایشی طراحی مبنی بر اندازه گیری، محاسبه و تحلیل با استفاده از علوم ریاضی و تجربی شكل می گیرد. در نتیجه حرفه مهندسی كاملاً دید فنی و ماشینی دارد كه موجب محدودیت دیدگاه در ابعاد خاص شده و برخی موضوعات مانند یافتن بهترین روشهای مدیریتی و ارتباطات انسانی در دیدگاه محض مهندسی نادیده گرفته میشود. مهندسی صنایع با در برداشتن نگرش سیستماتیك و فراگیر ارتباط تخصصهای مختلف و نهاد مدیریت سازمان را ایجاد نموده و امور برنامه ریزی، سازماندهی، هدایت و نظارت بر امور اجرایی با هماهنگی بیشتری دنبال می گردد. این نگرش استمرار همان سیر تفكر تیلور و هم عصران وی میباشد كه با تلاش تك تك آنان مجموعه اصول و نگرشهای مدیریت علمی موجودیت یافت. مدیریت علمی همان نگرش سنتی مهندسی صنایع است. با پیشرفت مدیریت علمی، مهندسی صنایع با تفكری بر مبنای علوم ریاضی، فیزیكی، اجتماعی و اقتصادی در عرصه صنعت و خدمات ظهور كرد كه به معنی ایجاد یك تفكر فراگیر و سیستماتیك بود. نگاه مهندسی صنایع به مسائل از زوایا و دیدگاههای مختلف همانند توجه به خروجی و محصول سیستم، توجه به مشتری ویا نگرش به بهرهوری سازمان قابل طرح و پیگیری می باشد كه بر مبنای اصول فكری تقریباً یكسانی دنبال میگردد. اكنون باید دید كه اصول فكری مهندسی صنایع بر چه عواملی استوار است. در این راستا بطور خلاصه اصول فكری مهندسی صنایع ذیلاً ارائه شده است.

1- خلاقیت

فعالیت اصلی هر مهندس صنایع ارائه طرح برای بهبود سیستمهای جاری و یا ارائه طرح جدید میباشد كه به همین منظور قویاً نیاز به خلاقیت و نوآوری جهت ارائه طرحهای نو و بدیع میباشد. در واقع با توجه به گستردگی مسائل، مهندسی صنایع همانند اقیانوسی از فنون و علوم مختلف به عمق نیم متر با برخورداری از زمینه خلاقیت و ابتكار به مهندسین صنایع این امكان را میدهد كه در جهت حرفه كاربردی مورد نظر به تعمیق دانش خود پرداخته و فرصتی فراهم میشود تا ایده های جدید و خلاق در زمینه های مربوطه مطرح گردد.

2- تفكر فراگیر

نگرش سیستماتیك و فراگیر برجسته ترین خصوصیت مهندسی صنایع است و اطلاق مهندسی صنایع و سیستمها به این رشته بی ارتباط با این نگرش نیست. نگرش فراگیر موجب می شود مسائل از كل به جز و تعامل اجزا با هم مورد بررسی دقیق قرار گرفته و مدل كاملی از سیستم های مورد نظر تهیه و مسائل مورد نظر آن به بهترین شكل طرح و بررسی میگردد.

3- رهبری گروه

هر سیستمی كه طرح میشود اگر بدرستی اجرا نشود منتج به نتیجه نخواهد شد بلكه حسن اجرا سیستم طراحی شده یك ضرورت مهم تلقی میشود. لذا آشنایی با كلیت سیستم مورد نظر و نقش اجزا در كاركرد صحیح آن این امكان را فراهم می آورد كه هدایت و رهبری گروه كاری مجری سیستم با انگیزه بیشتری دنبال گردد و در واقع علاوه بر طراحی سیستم مورد نظر، مهندسی صنایع سیستمهای پیاده سازی و اجرا را نیز پیریزی نموده و نقش رهبری گروههای كاری را موثرتر دنبال مینماید.

4- مدیریت زمان

انجام كار بدون توجه به ظرف زمانی و تحویل به موقع خروجی مورد نظر سیستم، ارزش زیادی نمی تواند داشته باشد. امروزه اهمیت زمان و فرصتهای آن با توجه به عرصه تنگاتنگ رقابت اقتصادی برای همگان واضح و بدیهی است. در این خصوص مهندسی صنایع با درك موضوع تكنیكهایی را بكار می گیرد كه عامل زمان اجرای اجزای كاری را در تمامی فرایندها مورد توجه و مدیریت قرار میدهد.

5- ارتباط بهره وری و بهبود مستمر

اعتقاد به ارتقا بهره وری و بهبود مستمر یك اصل با ارزش در مهندسی صنایع است. اكتفا به وضعیت فعلی جز در جا زدن نتیجه دیگری نخواهد داشت. لذا مهندسی صنایع با پذیرش این مطلب كه سطح دانش و مهارتها یك مقوله نسبی همواره سعی در افزایش بهره وری و بهبود وضعیت كاری نموده و سعی می شود همواره امور اثر بخشتر و كاراتر شود. نگرش بهبود مستمر این امكان را میدهد كه هر روز به فكر ارتقا هر چند به اندازه كوچك باشیم.

6- ذهن كنجكاو و یادگیری

یادگیری فرایندی است كه نمی توان بر آن حد و مرز تعیین كرد. مهندسی صنایع به منظور مطالعه و پیگیری مسائل همواره به این نكته توجه دارد كه هر مورد را ، منحصر به فرد بررسی نماید و جهت شناخت آن فرض بر این است كه از تصورات ذهنی دوری نموده و سعی بر تعیین كشف واقعیتهای حاكم بر اجزا و كل سیستم می باشد. لذا عدم وجود تعصب خاص به ماهیت فنی امور موجب میشود ذهنیت كنجكاو برای كشف حقایق نهفته در پدیدهها تقویت شود و مهندس صنایع با ذهن دژم كمتر میتواند راه حلهای ابتكاری و راهگشا برای مسائل مورد نظر ارائه نماید.

                                                                                            زمینه های فعالیت مهندسی صنایع

با پیشرفت و تحول سریع علوم و فنون و پیچیدگی های روز افزودن آن، بالطبع نظامهای تولیدی و خدماتی نیز گسترش یافته اند كه در این میان اداره صحیح و مناسب این گونه واحدها مستلزم بكارگیری تكنیكهای علمی و پیشرفته جهت پیشبینی مدلسازی، برنامه ریزی، تأمین و تدارك، اجرا و نظارت و ارزیابی نتایج حاصله در راستای وظایف مدیریتی است. همانطوری كه می دانیم فعالیت هر نظام اعم از تولیدی یا خدماتی با اتكا بر فناوری خاص آن امكان تداوم و استمرار دارد و صرفنظر از ماهیت فنی و صنعتی امر، فناوری دارای چهار جز اصلی یعنی شامل: (( تجهیزات، امكانات تولیدی و خدماتی، مدیریت و سازمان نیروی انسانی ، دانش فنی)) است. از آنجا كه رشته های مهندسی مرسوم نظیر مهندسی مكانیك، برق، ساختمان و ... بیشتر به ابعاد فنی صنعت (مورد 1 و 4) توجه دارند. در فرایند كسب و كار رقابتی به تنهایی پاسخگوی مسائل پیچیده خدمات مهندسی و مدیریتی مدرن امروزی كه بصورت سیستماتیك تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و باورهای انسانی را در چرخه حیات سیستمهای مورد توجه خود لحاظ نمی نمایند نیستند. لذا برای رفع چنین كمبودهایی در قرن حاضر بویژه طی چند دهه اخیر، رشته جدیدی تحت عنوان مهندسی صنایع با بهره گیری از علوم ریاضی، فیزیكی، اجتماعی، اقتصادی و تكنیكها و فنون مهندسی بوجود آمده است. با توجه به مراتب فوق شاید مناسب بود این رشته با عنوان مهندسی مدیریت معرفی می شد، چرا كه كاربردهای آن محدود به صنعت نیست و هر موسسه انتفاعی و غیر انتفاعی با جنبه صنعتی یا خدماتی می تواند از فنون و تكنیكهای مهندسی صنایع بهره گیرد. مبحث صرف منابع و حصول حد اكثر نتیجه از منابع مصروفی چیزی نیست كه منحصر به صنعت یا بنگاه خاصی باشد و امروزه با توجه به كمبود ارتقاع سطح بهره وری امری ضروری و حیاتی محسوب می شود كه نشانگر بستر گسترده برای فعالیتهای مهندسی صنایع نفتی میشود . مهندسی صنایع در حرفه ها و مشاغلی همچون، بانكداری، خدمات مشاورهای صنعت بیمه، شركتهای هواپیمایی، كشتیرانی، بیمارستانها، كارخانجات، كشت و صنعت، خدمات شهری، استادیوم های ورزشی و یا هر مكان دیگری كه نیاز به برنامه ریزی، هدایت و مدیریت و ارتقا بهره وری می باشد كاربرد دارد. برخی از زمینه های كاری مشخص مهندسی صنایع در بازار كسب و كار عبارتند از:

برنامه ریزی استراتژیك و عملیاتی سازمان

مدیریت تولید

مدیریت مهندسی

مدیریت پروژه

مهندسی لجستیك

سیستمهای تولیدی

مهندسی سیستمهای كیفیت

مهندسی سیستمهای اطلاعاتی

مهندسی مالی

مهندسی ارزش

مهندسی سیستمهای بهره وری

طراحی فرایندها و ساختارهای سازمانی

منبع:

سایت محصل